tag denetimli-öğrenme
Bu sayfada denetimli-öğrenme etiketi ile işaretlenmiş 2 yapay zeka kavramını bulabilirsiniz.
Makine öğrenmesi (Machine Learning, ML), bilgisayar sistemlerinin açıkça programlanmadan verilerden öğrenmesini ve deneyimle performansını artırmasını mümkün kılan yapay zeka alt dalıdır. Terimi 1959'da IBM araştırmacısı Arthur Samuel, dama oynayan programı üzerinde ortaya attı; Tom Mitchell'in 1997 tarihli klasik tanımı ise hâlâ ders kitaplarının standardıdır: bir program, T görevindeki performansı P ölçütüne göre E deneyimiyle artıyorsa öğreniyor demektir. Geleneksel yazılımda kuralları insan yazar: "fiyat 100 TL'nin üzerindeyse indirim uygula" gibi. Makine öğrenmesinde bu ilişki tersine döner; sisteme binlerce girdi-çıktı örneği verilir, kuralları (model parametrelerini) algoritmanın kendisi çıkarır. Bir spam filtresi, milyonlarca etiketli e-postadan hangi kelime ve gönderici kalıplarının spam işareti olduğunu kendi başına öğrenir; hiçbir mühendis "bedava kelimesi geçiyorsa engelle" kuralı yazmaz. Öğrenme üç ana paradigmada gerçekleşir. Denetimli öğrenmede model, etiketli girdi-çıktı çiftleriyle eğitilir; kredi riski skorlama, ev fiyatı tahmini ve tıbbi görüntüde tümör sınıflandırma tipik görevlerdir. Denetimsiz öğrenme etiketsiz verideki gizli yapıyı keşfeder; müşteri segmentasyonu ve anomali tespiti bu sınıfa girer. Pekiştirmeli öğrenmede bir ajan, çevreyle deneme-yanılma yoluyla etkileşerek ödülü maksimize eden politikayı bulur; DeepMind'ın AlphaGo'su (2016) ve modern robotik kontrol sistemleri bu yaklaşımın vitrinidir. Bunlara ek olarak, ChatGPT ve Claude gibi büyük dil modellerinin ön eğitiminde kullanılan öz-denetimli öğrenme, etiketi verinin kendisinden üretir: model, metindeki bir sonraki kelimeyi tahmin ederek trilyonlarca token'dan öğrenir. Algoritma yelpazesi geniştir: doğrusal ve lojistik regresyon, karar ağaçları, rastgele orman, destek vektör makineleri (SVM), k-en yakın komşu, naif Bayes ve XGBoost ile LightGBM gibi gradyan artırma toplulukları klasik ML'in iş yükünü taşır. Derin öğrenme ise çok katmanlı yapay sinir ağlarına dayanan özel bir alt daldır; görüntü, ses ve doğal dil gibi yapılandırılmamış verilerde klasik yöntemleri geride bırakır, ancak tablo verilerinde XGBoost hâlâ birçok Kaggle yarışmasının kazananıdır. Başarılı bir ML projesi model seçiminden fazlasını gerektirir: veri toplama ve temizleme (projelerde zamanın yüzde 60-80'i), özellik mühendisliği, eğitim/doğrulama/test ayrımı (tipik olarak 70/15/15), hiperparametre optimizasyonu ve aşırı uyum (overfitting) ile yetersiz uyum (underfitting) dengesinin kurulması. Model performansı göreve göre farklı metriklerle ölçülür: sınıflandırmada doğruluk, kesinlik, duyarlılık ve F1 skoru; regresyonda ortalama karesel hata (MSE) ve R² öne çıkar. Dengesiz veri setlerinde tek başına doğruluk yanıltıcıdır; dolandırıcılık işlemlerinin yüzde 1'in altında olduğu bir sette her işleme "temiz" diyen model yüzde 99 doğruluk alır ama hiçbir dolandırıcılığı yakalayamaz. Üretime alınan modellerin izlenmesi, veri kayması (data drift) tespiti ve yeniden eğitimi MLOps disiplinini doğurdu; MLflow ve Kubeflow bu alandaki yaygın açık kaynak araçlardır. 2026 itibarıyla scikit-learn, PyTorch ve TensorFlow açık kaynak ekosistemin bel kemiği; Netflix'in öneri motorundan bankaların dolandırıcılık tespitine, Google Çeviri'den otonom araçlara kadar günlük hayatın görünmez altyapısı büyük ölçüde makine öğrenmesiyle çalışır. Fortune 500 şirketlerinin çoğu en az bir ML modelini üretimde kullanıyor; Türkiye'de de e-ticaret, bankacılık ve telekom sektörleri en yoğun uygulayıcılar arasında. Alanın etik boyutu da giderek önem kazanıyor: eğitim verisindeki önyargıların modele taşınması, kararların açıklanabilirliği ve KVKK ile AB Yapay Zeka Yasası gibi düzenlemelere uyum, artık teknik başarı kadar belirleyici kriterler.
Makine Öğrenmesi (Makine Öğrenmesi)
Makine öğrenmesi (Machine Learning, ML), bilgisayar sistemlerinin açıkça programlanmadan verilerden öğrenmesini ve deneyimle performansını artırmasını mümkün kılan yapay zeka alt dalıdır. Terimi 1959'da IBM araştırmacısı Arthur Samuel, dama oynayan programı üzerinde ortaya attı; Tom Mitchell'in 1997 tarihli klasik tanımı ise hâlâ ders kitaplarının standardıdır: bir program, T görevindeki performansı P ölçütüne göre E deneyimiyle artıyorsa öğreniyor demektir. Geleneksel yazılımda kuralları insan yazar: "fiyat 100 TL'nin üzerindeyse indirim uygula" gibi. Makine öğrenmesinde bu ilişki tersine döner; sisteme binlerce girdi-çıktı örneği verilir, kuralları (model parametrelerini) algoritmanın kendisi çıkarır. Bir spam filtresi, milyonlarca etiketli e-postadan hangi kelime ve gönderici kalıplarının spam işareti olduğunu kendi başına öğrenir; hiçbir mühendis "bedava kelimesi geçiyorsa engelle" kuralı yazmaz. Öğrenme üç ana paradigmada gerçekleşir. Denetimli öğrenmede model, etiketli girdi-çıktı çiftleriyle eğitilir; kredi riski skorlama, ev fiyatı tahmini ve tıbbi görüntüde tümör sınıflandırma tipik görevlerdir. Denetimsiz öğrenme etiketsiz verideki gizli yapıyı keşfeder; müşteri segmentasyonu ve anomali tespiti bu sınıfa girer. Pekiştirmeli öğrenmede bir ajan, çevreyle deneme-yanılma yoluyla etkileşerek ödülü maksimize eden politikayı bulur; DeepMind'ın AlphaGo'su (2016) ve modern robotik kontrol sistemleri bu yaklaşımın vitrinidir. Bunlara ek olarak, ChatGPT ve Claude gibi büyük dil modellerinin ön eğitiminde kullanılan öz-denetimli öğrenme, etiketi verinin kendisinden üretir: model, metindeki bir sonraki kelimeyi tahmin ederek trilyonlarca token'dan öğrenir. Algoritma yelpazesi geniştir: doğrusal ve lojistik regresyon, karar ağaçları, rastgele orman, destek vektör makineleri (SVM), k-en yakın komşu, naif Bayes ve XGBoost ile LightGBM gibi gradyan artırma toplulukları klasik ML'in iş yükünü taşır. Derin öğrenme ise çok katmanlı yapay sinir ağlarına dayanan özel bir alt daldır; görüntü, ses ve doğal dil gibi yapılandırılmamış verilerde klasik yöntemleri geride bırakır, ancak tablo verilerinde XGBoost hâlâ birçok Kaggle yarışmasının kazananıdır. Başarılı bir ML projesi model seçiminden fazlasını gerektirir: veri toplama ve temizleme (projelerde zamanın yüzde 60-80'i), özellik mühendisliği, eğitim/doğrulama/test ayrımı (tipik olarak 70/15/15), hiperparametre optimizasyonu ve aşırı uyum (overfitting) ile yetersiz uyum (underfitting) dengesinin kurulması. Model performansı göreve göre farklı metriklerle ölçülür: sınıflandırmada doğruluk, kesinlik, duyarlılık ve F1 skoru; regresyonda ortalama karesel hata (MSE) ve R² öne çıkar. Dengesiz veri setlerinde tek başına doğruluk yanıltıcıdır; dolandırıcılık işlemlerinin yüzde 1'in altında olduğu bir sette her işleme "temiz" diyen model yüzde 99 doğruluk alır ama hiçbir dolandırıcılığı yakalayamaz. Üretime alınan modellerin izlenmesi, veri kayması (data drift) tespiti ve yeniden eğitimi MLOps disiplinini doğurdu; MLflow ve Kubeflow bu alandaki yaygın açık kaynak araçlardır. 2026 itibarıyla scikit-learn, PyTorch ve TensorFlow açık kaynak ekosistemin bel kemiği; Netflix'in öneri motorundan bankaların dolandırıcılık tespitine, Google Çeviri'den otonom araçlara kadar günlük hayatın görünmez altyapısı büyük ölçüde makine öğrenmesiyle çalışır. Fortune 500 şirketlerinin çoğu en az bir ML modelini üretimde kullanıyor; Türkiye'de de e-ticaret, bankacılık ve telekom sektörleri en yoğun uygulayıcılar arasında. Alanın etik boyutu da giderek önem kazanıyor: eğitim verisindeki önyargıların modele taşınması, kararların açıklanabilirliği ve KVKK ile AB Yapay Zeka Yasası gibi düzenlemelere uyum, artık teknik başarı kadar belirleyici kriterler.
Data Labeling (Veri Etiketleme)
Veri etiketleme, ham veri örneklerine anlamlı etiket veya meta veri atamanın sürecidir. Makine öğrenimi modelleri yalnızca gördüğü örneklerden öğrenebilir; bu örneklerin hangi sınıfa, nesneye veya kavrama ait olduğunu belirtmek için etiketleme yapılır. Denetimli öğrenme paradigmasında etiketleme, modelin öğrenebileceği altın standardı (ground truth) tanımlar. Etiketleme yöntemleri üç ana grupta incelenir. Manuel etiketleme, insan uzmanlar veya kalabalık kaynak platformları (Amazon Mechanical Turk, Scale AI, Appen) tarafından gerçekleştirilir; yüksek doğruluk sağlar ancak maliyetli ve yavaştır. Yarı otomatik etiketlemede bir makine öğrenimi modeli ön tahmin üretir ve insan uzmanlar yalnızca belirsiz örnekleri düzeltir; maliyet ile hız arasında pratik bir denge sağlar. Otomatik etiketleme (weak supervision) ise kural tabanlı sistemler veya düşük maliyetli modellerin büyük veri kümelerini hızla etiketlemesine dayanır; Snorkel gibi çerçeveler bu yaklaşımı sistematize eder. Etiket kalitesi model performansını doğrudan etkiler. Gürültülü veya tutarsız etiketler, iyi tasarlanmış bir modelin başarısını dahi düşürebilir. Kaliteyi ölçmek için etiketçi anlaşma oranı (inter-annotator agreement) Cohen's Kappa katsayısıyla hesaplanır; düşük kappa değerleri yeniden etiketleme sürecini tetikler. Çift-kör etiketleme ve etiketçi kalibrasyonu en yaygın kalite güvence yöntemlerindendir. Büyük dil modellerinin yaygınlaşmasıyla etiketleme paradigması dönüşüm geçirmektedir. RLHF sürecinde insan değerlendiriciler modelin iki farklı yanıtından daha iyisini seçerek tercih verisi oluşturur. Bu etiket türü modelin yardımcılık ve zararsızlık yetkinliklerini şekillendirir. RLAIF yaklaşımında ise insan yerine gelişmiş bir model etiketleme görevini üstlenerek ölçeklenebilirliği artırır. Aktif öğrenme, sınırlı etiketleme bütçesiyle maksimum bilgi kazanmayı hedefler. Model, tahmininde en belirsiz olduğu örnekleri insanlara göndererek az etiketlenmiş veriyle yüksek performansa ulaşabilir. Bu yöntem özellikle tıbbi görüntüleme ve hukuki belge sınıflandırma gibi uzman emek gerektiren alanlarda kritik bir tasarruf aracıdır. Etiketleme sürecinde sık karşılaşılan sorunlar şunlardır: etiketçi önyargısı, sınıf tanım belirsizliği, ölçeklenebilirlik güçlükleri ve sınıf dengesizliği. Veri artırma teknikleri ve SMOTE, az örnekli sınıflar için sentetik etiketli veri üretiminde kullanılır.