Türkçe Yapay Zeka Sözlüğü
Keşfetmeye Başla

AGI (Artificial General Intelligence — Yapay Genel Zeka), bir insanın yapabileceği her türlü zihinsel ve bilişsel görevi en az insan düzeyinde anlayabilen, öğrenebilen ve uygulayabilen teorik yapay zeka sistemidir. Günümüzdeki yapay zeka sistemlerinin tamamı "Dar Yapay Zeka" (Narrow AI) kategorisindedir: satrançta dünya şampiyonunu yenebilirler ya da doğal dil üretiminde büyük başarı gösterebilirler; ancak insan gibi bağlamlar arası geçiş yapamaz, yeni alanlara kendiliğinden uyum sağlayamazlar. AGI ile Narrow AI arasındaki temel fark "transfer" kapasitesidir. İnsan zekası, yeni bir durumda daha önce öğrenilmiş kavramları yeniden yapılandırabilir ve değişmeyen ilkeleri tanıyabilir; bu yeteneğe "çerçeve dışı genelleme" denir. Mevcut büyük dil modelleri (GPT-4, Gemini, Claude) bu yeteneğe kısmi yaklaşım sergilese de araştırmacılar bu durumu gerçek AGI olarak tanımlamaz. AGI'ye giden yolda öne sürülen teorik yaklaşımlar çeşitlidir. Ölçekleme hipotezi, yeterince büyük modellerin belirli bir eşiği geçtikten sonra AGI düzeyine ulaşabileceğini savunur. Alternatif olarak nörobilimden ilham alan modeller, bilişin bir bütün olarak taklit edilmesi gerektiğini öne sürmektedir. OpenAI, DeepMind ve Anthropic AGI'nin bu on yılın sonuna kadar ulaşılabilir bir hedef olduğunu değerlendirirken pek çok araştırmacı bu öngörüyü iyimser bulmaktadır. Güvenlik boyutuyla AGI araştırmaları, "hizalama problemi" olarak bilinen temel soruyu gündeme taşır: İnsan düzeyinde bir zekayı insan değerleriyle uyumlu biçimde çalışacak şekilde nasıl garantileriz? Bu soru yapay zeka güvenliği araştırmalarının merkezi sorunsalı haline gelmiştir. Türkiye'de AGI tartışmaları hem akademik camiada hem de teknoloji politikası çevrelerinde giderek daha fazla yer bulmaktadır. Otonom ajan sistemleri, çok adımlı planlama yetenekleri ve araç kullanımıyla (tool use) AGI tartışmalarına yeni bir boyut kazandırmıştır. Bu sistemlerin bir sonraki kritik eşiği aşıp aşmayacağı; epistemik bütünlük, nedensel muhakeme ve öz-farkındalık yeteneklerinin kazanılmasına bağlı olduğu düşünülmektedir. ASI (Artificial Superintelligence) ise AGI'nin ötesinde insan zekasını her alanda çok katbe geçen bir teorik sonraki adıma karşılık gelmektedir.

Büyük Dil Modeli (LLM — Large Language Model), trilyonlarca metin tokeni üzerinde eğitilmiş, doğal dil anlama ve üretme konusunda insan düzeyine yakın performans gösteren yapay zeka sistemidir. Temeli Transformer mimarisine dayanır; milyarlarca parametre içeren bu modeller, metindeki bağlamı dikkat (attention) mekanizması aracılığıyla yakalar. LLM'ler, eğitim sürecinde büyük metin veri kümelerinden "sonraki tokeni tahmin et" hedefiyle öz-denetimli öğrenme (self-supervised learning) gerçekleştirir. Bu süreçte model; dilbilgisi, olgusal bilgi, mantık çıkarımı ve kültürel bağlamı örtük biçimde kodlar. Eğitim tamamlandıktan sonra model, belirli görevlere (soru yanıtlama, özetleme, kod üretme) yönelik ince ayar (fine-tuning) veya RLHF (İnsan Geri Bildiriminden Pekiştirmeli Öğrenme) ile hizalanır. Parametre sayısı modelin kapasitesini doğrudan etkiler: GPT-3 175 milyar, Llama 3.1 405 milyar, Claude 3 Opus ise yüzlerce milyar parametre içerir. Ancak parametre sayısı tek başına yeterli bir ölçüt değildir; eğitim verisi kalitesi, bağlam penceresi (context window) ve hizalama yöntemi de kritik rol oynar. LLM'lerin kullanım alanları hızla genişlemektedir: müşteri hizmetleri chatbotları, kod tamamlama araçları (GitHub Copilot), belge özetleme, çok dilli çeviri, tıbbi kayıt analizi ve hukuki metin tarama. Aynı zamanda bu modeller yapay zeka ajanlarının (AI agents) temel bileşeni olarak görev alır; araç çağırma (tool use) ve çok adımlı akıl yürütme yetenekleriyle otonom iş akışlarını mümkün kılar. Sınırlamalar açısından LLM'ler halüsinasyon (gerçek olmayan bilgi üretme), bilgi kesim tarihi (knowledge cutoff) ve uzun bağlamda dikkat dağılması sorunlarıyla karşı karşıyadır. Bu sorunları hafifletmek için RAG (Retrieval-Augmented Generation), uzun bağlam pencereleri ve çıkarım zamanında düşünme (test-time compute) gibi teknikler geliştirilmektedir. Rekabet ortamı hızla gelişmektedir: OpenAI GPT-4o, Anthropic Claude 3.5 Sonnet, Google Gemini 1.5 Pro ve Meta Llama 3.1 405B gibi modeller birbirini kısa sürelerde geçen yetenekler sergilemektedir. Açık ağırlıklı (open-weight) modeller, özellikle gizlilik gereksinimleri olan kurumsal dağıtımlar için bulut tabanlı alternatiflere güçlü bir seçenek sunmaktadır. Türkiye'deki araştırmacı ve geliştiriciler için Llama, Mistral ve Qwen gibi açık modeller yerel fine-tuning ve çıkarım denemeleri için erişilebilir başlangıç noktaları oluşturmaktadır.

Doğal Dil İşleme (NLP — Natural Language Processing), bilgisayarların insan dilini anlama, yorumlama, üretme ve anlamlı biçimde yanıt verme yeteneğini geliştiren yapay zeka dalıdır. Dilbilim, bilgisayar bilimi ve makine öğreniminin kesişim noktasında yer alan NLP, günümüzde ChatGPT gibi sohbet robotlarından Google Arama'ya, otomatik çeviriden sesli asistanlara kadar geniş bir kullanım alanına ulaşmıştır. NLP'nin temel işlem hattı birkaç katmandan oluşur: tokenizasyon (metni sözcük veya alt-sözcük parçalarına ayırma), morfolojik analiz (kelime köklerini ve eklerini çözümleme), sözdizimi çözümlemesi (cümle yapısını ağaçla modelleme) ve anlambilimsel analiz (bağlamı ve niyeti kavrama). Modern derin öğrenme yaklaşımları bu aşamaları büyük ölçüde bütünleşik sinir ağlarıyla uçtan uca öğrenir; BERT ve GPT serisi bu dönüşümün simgesi haline gelmiştir. Türkçe, sondan eklemeli (agglutinative) morfolojisi nedeniyle NLP için özellikle zorlu bir dildir. "Gidebileceklerinden" gibi tek bir sözcük onlarca anlam katmanı barındırabilir. BERTurk, Turkish GPT ve Zemberek gibi projeler Türkçe özelinde çözümler geliştirirken, Byte Pair Encoding (BPE) ve SentencePiece alt-sözcük tokenizasyonu dil modellerinin Türkçeyi verimli işlemesini mümkün kılmaktadır. 2017'de yayımlanan Transformer mimarisi NLP'yi köklü biçimde dönüştürdü: öz-dikkat mekanizması ile modeller uzun menzilli bağımlılıkları yakalayabildi. BERT (2018), GPT-3 (2020) ve ChatGPT (2022) bu dönüşümün kilometre taşlarıdır. Günümüzde büyük dil modelleri (LLM) NLP görevlerinin büyük çoğunluğunda insan düzeyine yaklaşmış ya da aşmıştır. NLP; metin sınıflandırma, adlandırılmış varlık tanıma, makine çevirisi, duygu analizi, soru-cevap sistemleri ve özetleme başta olmak üzere onlarca kritik uygulamaya güç vermektedir. Endüstride NLP bileşenleri yaygın biçimde kullanılmaktadır: müşteri hizmetlerinde chatbot ve otomasyon, hukuk teknolojisinde belge tarama, sağlık alanında klinik not çözümleme ve ilaç literatürü analizi. Retrieval-Augmented Generation (RAG) mimarisinde NLP katmanları, kullanıcı sorgusunu vektör uzayında temsil edip ilgili belgeleri alır; böylece LLM'in güncel ve doğru yanıtlar üretmesi desteklenir. Türkiye'de e-devlet platformları, fintech uygulamaları ve yerli yapay zeka girişimleri Türkçe NLP altyapısına giderek artan yatırım yapmaktadır.

Open WebUI, Ollama ve OpenAI uyumlu API'ler aracılığıyla yerel büyük dil modellerine erişmek için kendi sunucunuzda barındırabileceğiniz açık kaynaklı bir web arayüzüdür. ChatGPT benzeri bir deneyimi tamamen özel ortamda sunan Open WebUI; konuşma geçmişi, model yönetimi, RAG pipeline desteği ve çoklu kullanıcı özellikleriyle öne çıkar. Açık kaynak yapay zeka araçlarının popülerleşmesiyle birlikte kullanıcılar, verilerini üçüncü taraf bulut servislerine göndermeden güçlü dil modellerinden yararlanmak istemeye başladı. Open WebUI bu ihtiyaca yanıt veren en kapsamlı self-hosted çözümlerden biridir. Proje, 2023 yılında başlayarak kısa sürede GitHub'da on binlerce yıldız topladı ve aktif bir topluluk desteğiyle gelişmeye devam etmektedir. Teknik açıdan Open WebUI; Docker konteyneri olarak çalışır ve Ollama aracılığıyla Llama, Mistral, Gemma gibi yerel modellere; OpenAI API anahtarıyla da GPT serilerine bağlanabilir. Arayüz; sohbet geçmişini yerel veritabanında saklar, farklı modeller arasında anlık geçiş yapılmasına izin verir ve kullanıcı başına ayrı profil yönetimi sunar. Bunlara ek olarak, PDF ve web sayfalarını bilgi tabanına ekleyerek model yanıtlarını zenginleştiren bir RAG (Retrieval-Augmented Generation) motoru da yerleşik olarak gelir. Veri gizliliği açısından Open WebUI kritik bir avantaj taşır: tüm sohbet içerikleri ve belgeler kullanıcının kendi altyapısında kalır. Türkiye'deki şirketler, KVKK kapsamında kişisel veri içeren sorguları bulut tabanlı yapay zeka servislerine göndermekten kaçınmak için Open WebUI gibi yerel çözümlere yönelmektedir. Özellikle hukuk, sağlık ve finans sektöründe bu tür gizlilik gereksinimleri belirleyici olmaktadır. Kurulum açısından bakıldığında, Docker yüklü herhangi bir Linux sunucusu veya macOS makinesi üzerinde tek bir komutla çalıştırılabilmesi Open WebUI'yi erişilebilir kılar. GPU desteği isteğe bağlıdır; CPU üzerinde çalışan küçük modeller düşük donanımlı ortamlarda da kullanılabilir. Bu esneklik, bireylerin kişisel bilgisayarlarından kurumsal veri merkezlerine kadar geniş bir dağıtım yelpazesini kapsar.

Transformer, 2017'de Google araştırmacılarının 'Attention Is All You Need' makalesiyle tanıttığı ve bugünkü yapay zeka modellerinin büyük bölümünün temelini oluşturan derin öğrenme mimarisidir. Veriyi kelime kelime, sıralı biçimde işleyen RNN ve LSTM modellerinin aksine Transformer, Self-Attention (öz-dikkat) mekanizmasıyla bir dizideki tüm öğeleri aynı anda işler: her kelime, cümledeki diğer tüm kelimelerle ilişkisini eşzamanlı hesaplar. Bu paralel çalışma biçimi iki büyük sorunu birden çözer. Birincisi, GPU'ların matris çarpımındaki gücünden tam olarak yararlanıldığı için eğitim çok daha hızlıdır; devasa veri setleriyle milyarlarca parametreli model eğitmek ancak bu mimariyle pratik hale gelmiştir. İkincisi, uzak kelimeler arasındaki bağlamsal ilişkiler kaybolmaz; model uzun bir metnin başındaki bilgiyi sonunda da hatırlar. Her token için Query, Key ve Value vektörleri hesaplanır; bu üç vektörün matematiksel etkileşimi, cümledeki her kelimenin hangi diğer kelimelere ne ölçüde 'dikkat edeceğini' belirler. Transformer'ın önemi dil işlemeyle sınırlı kalmadı. ChatGPT, Claude, Gemini ve Llama gibi büyük dil modellerinin (LLM) tamamı bu mimari üzerine kuruludur. Görüntü tarafında Vision Transformer (ViT) sınıflandırma ve nesne tanımada CNN'lere güçlü bir alternatif oldu; Whisper konuşma tanımada, AlphaFold 2 ise protein yapısı tahmininde aynı temeli kullanır. Mimarinin kritik bir özelliği öngörülebilir ölçeklenmesidir: parametre, veri ve hesaplama arttıkça performans da düzenli biçimde artar. Bu ölçekleme yasaları son yılların yapay zeka araştırma gündemini belirlemiş; GPT-2'den itibaren her nesil modelde gözlemlenen tutarlı performans artışı, araştırmacıları modelleri büyütmeye yöneltmiştir. Standart dikkat mekanizmasının karesel hesaplama maliyeti nedeniyle FlashAttention ve kayan pencere dikkati gibi verimlilik teknikleri aktif bir araştırma alanı olmayı sürdürmektedir. Çok modlu Transformer'lar metin, görüntü, ses ve video gibi farklı veri türlerini tek bir model içinde işleyerek yapay zekanın uygulama sınırlarını daha da genişletmektedir.

Pekiştirmeli öğrenme (Reinforcement Learning, RL), bir ajanın (agent) bir ortam (environment) içinde eylemler gerçekleştirip aldığı ödül ve ceza sinyallerinden ders çıkararak, uzun vadeli toplam ödülü maksimize eden stratejiyi deneme-yanılma yoluyla kendi kendine öğrendiği makine öğrenimi paradigmasıdır. Denetimli öğrenmeden temel farkı, sisteme "doğru cevabın" hiç gösterilmemesidir: ajan hangi hamlenin iyi olduğunu ancak sonuçlarını yaşayarak keşfeder — tıpkı bir çocuğun bisiklete binmeyi düşe kalka öğrenmesi gibi. RL problemi matematiksel olarak **Markov Karar Süreci (MDP)** ile modellenir: durumlar (state), eylemler (action), geçiş olasılıkları ve ödül fonksiyonu. Ajanın amacı, her duruma en iyi eylemi eşleyen bir **politika (policy)** bulmaktır. Bunu yaparken **keşif-sömürü ikilemi** (exploration-exploitation) ile boğuşur: bilinen iyi hamleyi mi tekrarlamalı, yoksa daha iyisini bulmak için risk mi almalı? Alanın kilometre taşları etkileyicidir. 2013'te DeepMind'ın DQN algoritması Atari oyunlarını ham piksellerden öğrendi; 2016'da AlphaGo, Go dünya şampiyonu Lee Sedol'ü 4-1 yendi; 2017'de AlphaZero yalnızca kendi kendine oynayarak (self-play) satranç, Go ve şogide insan üstü seviyeye 24 saatten kısa sürede ulaştı. 2022'den itibaren RL, büyük dil modellerinin merkezine yerleşti: ChatGPT'yi mümkün kılan **RLHF** (insan geri bildiriminden pekiştirmeli öğrenme), 2024-2026 döneminde ise akıl yürüten modelleri doğuran **RLVR** (doğrulanabilir ödüllerle RL) — OpenAI o1/o3, DeepSeek-R1 ve Claude'un genişletilmiş düşünme yetenekleri bu yaklaşımın ürünüdür. DeepSeek-R1'in GRPO algoritmasıyla, insan etiketli veri olmadan yalnızca matematik ve kod doğruluğunu ödüllendirerek akıl yürütme öğrenmesi, 2025'in en çok konuşulan RL başarılarından biriydi. Bugün RL; robotik (Boston Dynamics, Figure, Tesla Optimus), otonom sürüş (Waymo simülasyon eğitimi), veri merkezi soğutma optimizasyonu (Google'da %40'a varan enerji tasarrufu), çip tasarımı (AlphaChip), matematik olimpiyatları (AlphaProof, IMO 2024'te gümüş madalya seviyesi) ve ajanik yapay zeka sistemlerinin eğitiminde kullanılıyor. Q-learning, SARSA gibi klasik yöntemlerden PPO, SAC, GRPO gibi derin RL algoritmalarına uzanan zengin bir araç kutusuna sahiptir. Yöntemler iki ana eksende sınıflanır. **Değer tabanlı** yaklaşımlar (Q-learning, DQN) her durum-eylem çiftinin uzun vadeli getirisini tahmin eder; **politika tabanlı** yaklaşımlar (REINFORCE, PPO) ise doğrudan eylem seçme stratejisini optimize eder. Actor-critic mimarileri ikisini birleştirir. Ayrıca ortamın bir iç modelini öğrenip planlama yapan **model tabanlı RL** (MuZero, DreamerV3), örnek verimliliğini onlarca kat artırabildiği için robotik gibi gerçek dünya uygulamalarında öne çıkar. Pratikte Gymnasium ve Isaac Lab gibi simülasyon ortamları, Stable-Baselines3 ve Hugging Face TRL gibi kütüphaneler alanın standart araçlarıdır. Alanın teorik temelini Richard Sutton ve Andrew Barto attı; ikili bu katkılarıyla 2024 Turing Ödülü'ne layık görüldü. Sutton'ın ünlü "Bitter Lesson" makalesindeki tez — el yapımı bilgi yerine hesaplama gücüyle ölçeklenen öğrenme ve aramanın her zaman kazandığı — RL'nin bugünkü yükselişinde birebir doğrulanmış durumda. Örnek verimsizliği, seyrek ödüller ve ödül hackleme (reward hacking) hâlâ açık araştırma problemleridir; ancak 2026 itibarıyla RL, sınır modellerin eğitim bütçesinde ön-eğitimle yarışan bir paya ulaşmış durumdadır. Ajanik yapay zekanın — çok adımlı araç kullanan, kod yazan, bilgisayar kullanan sistemlerin — uçtan uca RL ile eğitilmesi, alanın bir sonraki büyük sınavı olarak görülüyor.

Prompt mühendisliği (Prompt Engineering), büyük dil modellerinden (LLM) istenen çıktıyı elde etmek için girdi talimatlarını sistematik biçimde tasarlama ve optimize etme disiplinidir. Modelin parametrelerini değiştirmeden, yalnızca metin girdisini biçimlendirerek model davranışını yönlendirmek bu disiplinin özünü oluşturur. Etkili bir prompt; görevin net tanımını, bağlamı, format yönergelerini ve gerekiyorsa örnek girdi-çıktı çiftlerini içerir. "Bana bir e-posta yaz" ile "Müşteriye sipariş gecikmesini özür dileyerek açıklayan, profesyonel, 3 paragraftan oluşan bir e-posta yaz" arasındaki fark, bu disiplinin temel mantığını yansıtır. Temel teknikler şunlardır: Zero-shot prompting modelden önceki örnek göstermeksizin görev yapmasını ister. Few-shot prompting 2-5 örnek göstererek modeli yönlendirir ve çıktı formatını öğretir. Chain-of-Thought (CoT), "adım adım düşün" talimatıyla modelin akıl yürütme zincirini görünür kılar; karmaşık matematik ve mantık problemlerinde başarıyı önemli ölçüde artırır. Tree-of-Thoughts ise birden fazla akıl yürütme yolunu paralel değerlendirir. Sistem promptu, modelin rol ve davranış çerçevesini belirleyen kalıcı bir talimat katmanıdır; kullanıcı girdisinden önce işlenir. Güvenlik açısından kritik olan prompt injection saldırıları, kötü niyetli kullanıcı girdilerinin sistem promptunu geçersiz kılmaya çalıştığı bir tehdit vektörüdür. Koruma için girdi sanitizasyonu ve güvenilir içerik etiketleme uygulanır. Araçlar ekosistemi hızla genişlemektedir: LangChain ve LlamaIndex RAG pipeline'larında prompt yönetimi sunarken, PromptLayer prompt sürümleme imkânı tanır. DSPy (Stanford) ise promptları insanlar yerine algoritmaların optimize ettiği otomatik prompt optimizasyonu yaklaşımıdır. Türkiye'de prompt mühendisliği becerisi; müşteri hizmetleri otomasyonu, hukuki metin analizi ve yazılım geliştirme iş akışlarında giderek daha fazla aranmaktadır. Türkçe promptlarda dil yapısına özgü dikkat noktaları (SOV söz dizimi, eylem çekimi, soru ekleri) model çıktı kalitesini doğrudan etkiler; teknik terimlerin İngilizce karşılığını parantez içinde eklemek belirsizliği azaltır. GPT-4o ve Claude gibi güçlü modellerde Türkçe few-shot örnekler çıktı kalitesini belirgin biçimde artırır.

vLLM, UC Berkeley'de geliştirilen ve büyük dil modellerinin (LLM) üretim ortamında hızlı ve verimli biçimde sunulmasını sağlayan açık kaynaklı bir çıkarım (inference) kütüphanesidir. Temel yeniliği olan PagedAttention mekanizması, KV önbelleğini işletim sistemlerindeki sanal bellek yönetiminden ilham alarak sayfalara böler ve dinamik olarak tahsis eder. Bu yaklaşım bellek parçalanmasını minimuma indirerek GPU belleğinin çok daha verimli kullanılmasına olanak tanır. Continuous batching özelliğiyle birleşince vLLM, standart HuggingFace Transformers pipeline'larına kıyasla 24 kata kadar daha yüksek throughput elde edebilir. vLLM, 2023 yılında SOSP konferansında yayımlanan akademik makaleyle tanıtıldı ve kısa sürede yapay zeka topluluğunun en çok kullandığı LLM servis altyapısı haline geldi. Proje GitHub'da 40K'ı aşan yıldızla aktif bir geliştirici kitlesine sahip olmaya devam etmektedir. OpenAI uyumlu REST API sunan vLLM, mevcut sistemlere minimal değişiklikle entegre edilebilmektedir. Teknik açıdan vLLM; Llama, Mistral, Qwen, Gemma ve diğer popüler modelleri destekler. Tensor parallelism ve pipeline parallelism ile modeli birden fazla GPU'ya dağıtabilir, quantization (AWQ, GPTQ, bitsandbytes) ile bellek gereksinimini düşürür. LoRA adaptörlerini çalışma zamanında dinamik olarak yükleyip kaldırabilmesi birden fazla görev için tek bir model örneğini paylaşmaya imkân tanır. Türkiye'de yapay zeka tabanlı ürün geliştiren şirketler ve araştırma kurumları, vLLM'i özellikle maliyet optimizasyonu amacıyla tercih etmektedir. Aynı GPU kümesinde standart kütüphanelere kıyasla çok daha yüksek istek kapasitesi sunulabilmesi, bulut maliyetlerini önemli ölçüde düşürür. Yerli yapay zeka altyapılarında veri egemenliğini korurken yüksek performans elde etmek isteyen kurumlar için kritik bir araçtır. vLLM, OpenAI uyumlu API sunduğundan mevcut entegrasyonlar minimum değişiklikle kendi altyapısına taşınabilir; bu da geçiş sürecini hızlandıran önemli bir avantajdır. Akademik temelli olmasına karşın hızla olgunlaşan proje, kurumsal destek almak isteyen ekipler için de güvenilir bir tercih olmayı sürdürmektedir.