Tarihçi Jill Lepore: Silikon Vadisi Liderleri Kötü Bilim Kurgu Okuyucuları

Yapay Devlet Teorisi

Pulitzer ödüllü tarihçi ve New Yorker yazarı Jill Lepore, teknoloji şirketlerinin ürünlerini tanımlarken neden bu kadar yüce bir dil kullandıklarını uzun süredir inceliyor. Ona göre bu dil, sanki yeni bir hükümet kuruyormuşçasına bir iddia taşıyor. İster Twitter'ın eski 'cebindeki belediye binası' sloganı olsun, ister Anthropic'in Claude yapay zekasına yazdığı anayasa, Lepore'un teorisi Silikon Vadisi'ni pek de hoş bir ışıkta göstermiyor. Şirketler, ürünlerini sadece bir araç olarak değil, toplumsal düzeni yeniden şekillendiren yapılar olarak sunuyor; bu da onları geleneksel devlet otoritesiyle karşı karşıya getiriyor.

Lepore'un yakında çıkacak kitabı 'Yapay Devletin Yükselişi ve Çöküşü' (The Rise and Fall of the Artificial State), teknoloji şirketlerinin yavaş yavaş demokratik hükümetin işlevlerini üstlendiğini öne sürüyor. Örneğin Twitter'ın seçmen kitlesine dair çarpık bir tablo çizmesi, kamuoyu yoklamalarını ve siyasi tartışmaları doğrudan etkiliyor. Facebook'un yerel haberlerin yerini alması ise toplulukların bilgi edinme biçimini kökten değiştiriyor. Lepore, bu liderlerin çoğu zaman teknolojik ilerlemeyi siyasi ilerlemeyle karıştırdığını ve ulus-devleti değiştirme niyetlerini açıkça dile getirdiklerini düşünüyor. Ona göre bu durum, demokrasinin temel ilkeleri olan hesap verebilirlik, şeffaflık ve katılımcılık açısından ciddi riskler barındırıyor.

Bilim Kurgudan Gerçeğe

TechCrunch'ın Equity podcast'inde Anthony Ha ile konuşan Lepore, yapay zeka liderlerinin geleceğe dair vaatlerinin aslında eski bir fantezinin yeni ambalajla sunulduğunu söylüyor. Bu liderler, yapay zekanın hükümeti daha verimli, daha duyarlı ve hatta gereksiz kılacağını vaat ediyor. Örneğin Sam Altman'ın 'yapay zeka başkanı' fikri, karar alma süreçlerini insanüstü bir zekaya devretme hayalini canlandırıyor. Lepore, bu vizyonun köklerinin 1909 yılında E.M. Forster'ın yazdığı 'Makine Duruyor' (The Machine Stops) adlı bilim kurgu öyküsüne kadar uzandığını belirtiyor. Bu öyküde insanlar, tüm ihtiyaçlarını karşılayan devasa bir makineye bağımlı hale geliyor ve sonunda makinenin çöküşüyle yok oluyor.

Lepore'a göre bu öykü, yapay devletin bir tür planını sunuyor ve bugün 'çok mutsuz bir YouTuber'ın günlüğü' gibi okunuyor. Çünkü öyküdeki karakterler, tıpkı günümüz sosyal medya kullanıcıları gibi, yüz yüze iletişimden kopmuş ve yalnızca dijital platformlar üzerinden etkileşim kuruyor. Ayrıca Lepore, 1984 yılında yayınlanan klasik Macintosh reklamından Anthropic'in yapay zeka anayasasına kadar uzanan düz bir çizgi görüyor. Bu reklam, IBM'i 'Büyük Birader' olarak tasvir ederek teknolojiyi özgürleştirici bir güç olarak sunuyordu; günümüzde ise yapay zeka şirketleri kendi anayasalarını yazarak benzer bir kurtarıcı rolü üstleniyor. Lepore, bu anlatının sürekliliğinin, teknolojinin toplumsal sorunlara çözüm olacağı mitini güçlendirdiğini vurguluyor.

Sürdürülemez Gelecek

Lepore, yapay devletin nihayetinde sürdürülemez olduğuna inanıyor. Ona göre bu sistemin dizginlenmesi için ne gerektiğini de sorguluyor. Teknoloji şirketlerinin demokratik işlevleri üstlenmesi, hesap verebilirlik ve şeffaflık gibi temel demokratik değerleri zayıflatıyor. Örneğin, bir sosyal medya platformunun seçim sonuçlarını etkileyebilecek algoritmaları, hiçbir demokratik denetime tabi değil. Lepore, bu durumun uzun vadede toplumsal yapıya zarar vereceğini savunuyor. Ayrıca, yapay zeka sistemlerinin eğitim verilerindeki önyargılar, karar alma süreçlerinde ayrımcılığa yol açabilir; bu da devletin sağlaması gereken eşitlik ilkesiyle çelişiyor.

Lepore, yapay devletin sürdürülemezliğini, tarihsel örneklerle de destekliyor. Geçmişteki büyük teknolojik atılımların, toplumsal dönüşüm vaatlerinin çoğu zaman gerçekleşmediğini ve hatta yeni eşitsizlikler yarattığını hatırlatıyor. Bu bağlamda, teknoloji şirketlerinin gücünün sınırlandırılması ve demokratik denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiği fikri öne çıkıyor. Lepore, düzenleyici kurumların teknolojiyi anlaması ve etkili politikalar geliştirmesi için daha fazla çaba harcaması gerektiğini belirtiyor.

Neden Önemli?

Türkiye'de de teknoloji şirketlerinin ve yapay zeka uygulamalarının toplumsal hayattaki etkisi giderek artıyor. Özellikle dijital devlet hizmetleri, e-ticaret platformları ve sosyal medya kullanımı yaygınlaşıyor. Türkiye'deki yerel yönetimler, yapay zeka destekli trafik yönetimi ve sağlık hizmetleri gibi alanlarda projeler geliştiriyor. Ancak Lepore'un analizi, bu gelişmelerin sadece teknik değil, aynı zamanda siyasi ve toplumsal sonuçları olduğunu hatırlatıyor. Yapay zeka destekli karar alma süreçleri, kamu hizmetlerinin dijitalleşmesi ve büyük veri analitiği gibi konular, Türkiye'de de tartışılıyor. Özellikle kişisel verilerin korunması ve algoritmik şeffaflık konularında Türkiye'nin KVKK gibi düzenlemeleri, bu yeni güç dengelerine karşı bir denge unsuru oluşturabilir.

Lepore'un uyarıları, bu tartışmalara eleştirel bir perspektif katıyor ve teknolojiye körü körüne güvenmenin tehlikelerine dikkat çekiyor. Yapay zeka liderlerinin vaatleri cazip görünse de, Lepore'un gösterdiği gibi bu vaatler tarihsel bir fantezinin tekrarı olabilir. Bu nedenle, toplumların teknoloji politikalarını belirlerken daha temkinli ve katılımcı bir yaklaşım benimsemesi gerekiyor. Teknolojinin demokrasiyi güçlendirmesi için, onun denetim altında tutulması ve insan hakları ile hukukun üstünlüğü ilkelerine bağlı kalınması şart. Türkiye'deki akademisyenler, sivil toplum kuruluşları ve düzenleyiciler, bu konuda daha aktif bir rol üstlenmeli; aksi takdirde yapay devletin gölgesinde demokratik değerlerin erozyona uğraması kaçınılmaz olabilir.