Yapay Zeka Modellerini Telifli Kitaplarla Eğitmek Yasal mı? İşin İçinde Karmaşık Bir Hukuk Var

Telifli Eserler ve Yapay Zeka Eğitimi

ChatGPT, Gemini, Claude gibi yapay zeka sohbet robotlarının arkasındaki modeller, internetten toplanan yüz milyonlarca kitap, makale ve akademik yayınla eğitiliyor. Bu eserlerin büyük bir kısmı, yazarların bilgisi ve onayı olmadan kullanılıyor. Yazarlar, geçim kaynaklarını tehdit eden bu araçların geliştirilmesine farkında olmadan katkı sağlıyor. Bu durum ilk bakışta açık bir ihlal gibi görünse de hukuki gerçeklik oldukça karmaşık.

Fikri mülkiyet, telif hakkı ve teknoloji alanında uzmanlaşmış avukat Cathy Gellis, bu alanda pek çok şeyin bir arada olduğunu ve hem lehte hem aleyhte güçlü duyguların bulunduğunu belirtiyor. Telif hukuku, 1976'dan bu yana güncellenmediği için hakimler, yapay zeka endüstrisinin geleceğini şekillendirebilecek soruları yarım asırlık kurallarla yorumlamak zorunda kalıyor. Örneğin, ABD'deki telif yasası, dijital çağın getirdiği kopyalama ve veri madenciliği gibi kavramları öngörmüyor; bu da mahkemelerin içtihat yoluyla yeni kurallar oluşturmasına neden oluyor.

Türkiye'de ise 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, 1951'den beri yürürlükte ve son büyük değişiklik 2000'lerin başında yapıldı. Yapay zeka eğitimi gibi veri madenciliği faaliyetleri, bu kanunda açıkça düzenlenmediği için Türk hukukunda da benzer bir belirsizlik söz konusu. Yerli yapay zeka girişimleri, uluslararası şirketlerle rekabet ederken bu hukuki boşluktan etkileniyor.

Mahkeme Kararları ve Adil Kullanım

Geçtiğimiz yıl görülen önemli bir davada Yargıç William Alsup, Anthropic şirketine, eserleri izinsiz kullanılan yazarlara 1.5 milyar dolar tazminat ödenmesine hükmetti. Ancak kararın gerekçesi dikkat çekiciydi: Alsup, Anthropic'in yapay zeka eğitimini yasal buldu; cezalandırılan nokta, kitapların yasadışı çevrimiçi kütüphanelerden kopyalanmasıydı. Yargıç, büyük dil modellerinin (LLM) trilyonlarca kelimeyi işlemesini, bir yazarın edebiyat incelemesine benzeterek, bunun kopyalamak değil, okumak gibi değerlendirilmesi gerektiğini ifade etti.

Bu karar, yapay zeka şirketleri için genel olarak olumlu karşılandı. Gellis'e göre, 2028'de yaklaşık 200 milyar dolar gelir bekleyen bir şirket için 1.5 milyar dolar ceza önemli değil. Telif hukukunun kopyalamaya odaklandığını, ancak bir eseri okumak veya deneyimlemekle ilgilenmediğini vurgulayan Gellis, bu ayrımın eğitim sürecini meşrulaştırdığını düşünüyor. Öte yandan, bu karar yazarlar arasında hayal kırıklığı yarattı; çünkü tazminat, eğitimin yasadışı kaynaklardan yapılması nedeniyle verildi, yoksa eğitimin kendisi yasadışı sayılmadı.

Türkiye'de benzer bir dava henüz görülmedi, ancak yerli yayınevleri ve yazarlar, eserlerinin izinsiz kullanımına karşı hukuki yollara başvurmaya hazırlanıyor. Özellikle çeviri eserlerin yapay zeka tarafından kullanılması, Türkçe içerik üretenlerin endişelerini artırıyor.

Adil Kullanımın Sınırları

Telif hakkı ihlali davalarında en kritik kavramlardan biri adil kullanım (fair use). Bu istisna, eleştiri, parodi, eğitim gibi amaçlarla telifli eserlerin izinsiz kullanılmasına izin veriyor. Mahkemeler, kullanımın amacı, kullanılan miktar ve pazar etkisi gibi faktörleri değerlendiriyor.

JWL International'dan Kıdemli Avukat Jason Henderson, mahkemelerin tutumunun henüz netleşmediğini, ancak doğrudan rekabet amacıyla yapılan eğitimlerin olumsuz karşılandığını belirtiyor. Thomson Reuters'ın, kendi içeriğini kullanarak rakip bir yapay zeka platformu kuran Ross Intelligence'a açtığı davada mahkeme, kullanımın dönüştürücü olmadığına ve adil kullanım sayılamayacağına hükmetti. Bu karar, doğrudan rekabet eden yapay zeka eğitimlerinin telif ihlali sayılabileceğini gösteriyor.

Yazarlar, sohbet robotlarının kendi eserlerini kullanarak sentetik kitaplar ürettiğini ve bu şekilde rekabet ettiğini iddia edebilir; ancak bu argüman henüz mahkemelerde kabul görmedi. Örneğin, bir yazarın romanından esinlenerek üretilen bir özet, orijinal eserin yerine geçebilir mi? Bu soru, mahkemelerin önümüzdeki yıllarda yanıtlaması gereken kritik bir nokta.

Türkiye'de adil kullanım kavramı, ABD'deki kadar geniş yorumlanmıyor; Türk hukukunda "iktibas serbestisi" gibi sınırlı istisnalar bulunuyor. Bu nedenle, Türk mahkemeleri bir yapay zeka eğitimini adil kullanım kapsamında değerlendirirse, bu emsal niteliğinde olabilir.

Yapay Zeka Üretimi Eserlerin Telifi

Gellis, yapay zeka ve telif ilişkisini ikiye ayırmak gerektiğini söylüyor: eğitimde kullanım ve yapay zeka tarafından üretilen içeriklerin telifi. Thaler v. Perlmutter davasında mahkeme, tamamen yapay zeka tarafından üretilen eserlerin telif alamayacağına karar verdi. Bu da beraberinde yeni sorular getiriyor: Bir eserin yapay zeka ile üretilip üretilmediği nasıl kanıtlanır? Yapay zeka katkısının oranı nasıl belirlenir?

Gellis, Microsoft Word'de yazılan bir romanın telifinin Word'e ait olmadığı konusunda herkesin hemfikir olduğunu, ancak yapay zekanın bu tür kararları gözden geçirmemizi zorunlu kıldığını ifade ediyor. Yapay zeka şirketlerinin çoğu bu konularda hâlâ devam eden davalarla karşı karşıya; bu nedenle kesin bir çözüm yakın zamanda beklenmiyor.

Türkiye'de ise Kültür ve Turizm Bakanlığı, yapay zeka ile üretilen eserlerin telif haklarına ilişkin bir çalışma başlattı. Ancak henüz somut bir düzenleme yok. Yerli sanatçılar ve yazarlar, yapay zeka ile üretilen içeriklerin telif hakkı kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor; aksi takdirde emeklerinin karşılıksız kalacağını düşünüyorlar.

Neden Önemli?

Türkiye'de de yapay zeka modellerinin geliştirilmesi ve yerelleştirilmesi hız kazanıyor. Yerli yazarlar, çevirmenler ve yayınevleri, eserlerinin izinsiz kullanımı konusunda endişeli. Bu davaların sonuçları, Türkiye'deki telif hukuku düzenlemelerine de ışık tutabilir. Şu an için yapay zeka şirketleri, mahkeme kararlarını görmezden gelmek yerine dikkate almak zorunda; aksi takdirde milyarlarca dolarlık tazminat riskiyle karşı karşıya kalabilirler. Türk hukuk sisteminin de bu küresel gelişmeleri takip ederek kendi mevzuatını güncellemesi, hem yazarların haklarını korumak hem de yapay zeka ekosisteminin sürdürülebilirliğini sağlamak açısından kritik önemde. Ayrıca, Türkçe içeriklerin yapay zeka eğitiminde kullanılması, dilimizin ve kültürümüzün dijital dünyada temsil edilmesi açısından da stratejik bir konu; bu nedenle hukuki belirsizliklerin bir an önce giderilmesi gerekiyor.